Expo Braem 1910-2010 :: Architect voor het volk

In het Antwerpse Cultuurcentrum De Singel loopt tot 9 januari 2011 een tentoonstelling over architect Renaat Braem (1910-2001). Hij genoot bijna evenveel bekendheid door zijn socialistische ideeën als door zijn gebouwen.

De Arenawijk in Deurne is een van de vele wijken waar Renaat Braem zijn concept van architectuur kon doorzetten: “De mens moet de ruimte ondergaan met een zekere vreugde. Het groen, de natuur moet altijd aanwezig zijn. Je moet altijd, vanuit iedere woning groen kunnen zien.” (Foto skyscrapercity)

Daar heeft zijn beruchte boek uit 1968, Het lelijkste land ter wereld, mee voor gezorgd. De stelling dat België het lelijkste land zou zijn lokte natuurlijk heel wat reacties uit, maar anno 2010 zijn de thema’s van zijn pamflet over de Belgische jungle even brandend als toen: hoe voorkomen dat het schaarse groen opgeofferd wordt aan weinig overdachte verkavelingen? Wat met het verkeersinfarct in en rond steden? Hoe arbeid en vrije tijd goed organiseren voor zoveel mogelijk mensen? Hoe weerstaan aan de toenemende druk van internationale industrieconcerns en hun winstzucht op de leefomgeving?¹

Terwijl de meeste van zijn collega’s uitgingen van praktische planindelingen en esthetiek, moet voor Braem de architectuur eerst en vooral de levenskwaliteit moet bevorderen. Die opvatting ontwikkelde hij al op jonge leeftijd. Toen hij nauwelijks 24 was, lanceerde hij een voor die tijd geheel nieuwe definitie van architectuur. Hij omschreef architectuur als “de kunst van het organiseren van het menselijk milieu” ten behoeve van “een zo groot mogelijk aantal mensen”. In de loop van zijn ontwerpoefeningen was hij door zelfstudie tot het inzicht gekomen dat architectuur niet enkel een kwestie is van het kunstzinnig vormgeven aan gebouwen, maar dat ze, op een grotere schaal beschouwd, ook de ruimtelijke organisatie vormt van de menselijke samenleving. De inzet was volgens Braem, geïnspireerd als hij was door diverse socialistische geschriften, een planmatige en collectieve aanpak. Daarmee botste hij met de woningpolitiek van de Belgische regering bij de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog.

Huisje-tuintje-keukentje

Zo voerde de wet-De Taeye in 1948 de premies voor individuele woningbouw in. Deze wet was een initiatief van de Christelijke Volkspartij (de voorloper van de CD&V), die met de politiek van huisje-tuintje-keukentje aanstuurde op een beleid van ieder voor zich. Meer in het bijzonder wilde de CVP verhinderen dat gezinnen werden gehuisvest in collectieve wooncomplexen, die ze als moreel verwerpelijk bestempelde, en stuurde ze eropaan de bevolking te verspreiden in individuele huizen, uitgezaaid in landelijke verkavelingen. 

Alle bouwlustigen, ook de minder vermogende, werden er met forse bouwpremies toe aangezet een eigen huis te bouwen, op om het even welke plek, als die maar bereikbaar was met de openbare weg. Ruimtelijke ordening kwam er niet aan te pas, die werd in de liberale Belgische traditie niet begrepen als een zaak van algemeen belang, maar als een aanslag op de persoonlijke vrijheid. Het duurde tot 1962 eer er een wet op de stedenbouw en ruimtelijke ordening kwam, maar die volstond niet. Pas in 1995, als de ruimtelijke structuurplannen klaar zijn, is er eindelijk een visie op de inrichting van het grondgebied: woonzones, groenzones, landbouwgebied enzovoort staan dan op de kaart. Maar toen was het land al meedogenloos volgebouwd. België groeide uit tot één grote verkaveling. Braem doorzag als geen ander de politieke machinerie achter dit proces en nam er van meet af aan stelling tegen in.

Enkele van Braems bekendste gebouwen:

• De ‘potenblokken’
• Het Braemhuis
• Sint-Maartensdal Leuven
• Arenahal Deurne 

Braem 1910-2010 nog tot 9 januari 2011 in de Singel Art City, Desguinlei 25, Antwerpen, inkom: 5 euro, openingsuren en alle andere info op www.braem2010.be