De relevantie van 1 mei toen en nu

120 jaar nadat 1 mei een officiële strijddag van de arbeidersklasse werd, dient ook in het rijke België nog gevochten te worden voor vitale belangen als werk en inkomen. (Kris Merckx schreef deze tribune op de vooravond van 1 mei, voor deredactie.be (VRT) n.v.d.r.)

12-urendag en kinderarbeid

120 jaar geleden beantwoordden ook in ons land de arbeiders de oproep van de marxistisch geïnspireerde Tweede Internationale om van 1 mei de Internationale Dag van de Arbeid te maken. Met tienduizenden betoogden ze voor het eerst op 1 mei. Van Luik tot Brussel, Antwerpen en Gent klonk de roep voor de invoering van een 8-urige werkdag. De datum van 1 mei was gekozen omdat 4 jaar eerder, in 1886 in de Verenigde Staten, op die dag 340.000 arbeiders een staking voor die eis hadden aangevat. Twee dagen later zou de politie in Chicago zes stakers doodschieten. Daarom werd 1 mei vanaf 1890 de dag waarop wereldwijd actie gevoerd werd voor “De drie achten”: acht uur werken, acht uur slapen en acht uur vrije tijd. In die tijd werkten de mannen nog 12 uren per dag, niet zelden voor een hongerloon en in bijzonder onveilige en ongezonde omstandigheden. Ook kinderarbeid was tot dan schering en inslag geweest. Letterlijk. “Kinderen”, aldus de patroons van toen, “hebben een grotere handigheid om tussen de raderen van een machine te kruipen en met hun fijne handen draden vast te knopen aan een weefgetouw”. De gevolgen zagen we in de film Daens. In 1889 dwong de nog jonge arbeidersbeweging af dat kinderarbeid onder de 12 jaar verboden werd. Maar het zou nog tot 1921 duren eer de achturige werkdag officieel werd ingevoerd.

Sociale zekerheid

Deze en andere sociale veroveringen waren de vrucht van een lange en vaak harde strijd. De belangrijkste veroveringen werden toegestaan in periodes waarin die strijd scherpe vormen aannam. Het algemeen enkelvoudig stemrecht en de achturendag zijn er pas gekomen na Wereldoorlog I en de Oktoberrevolutie van 1917 in Rusland. Onze huidige sociale zekerheid dateert van onmiddellijk na Wereldoorlog II. Volgens Robert Vandeputte, ex-gouverneur van de Nationale Bank en ex-CVP-minister, was het Sociaal Pact die deze Sociale Zekerheid invoerde een belangrijke toegeving van de toenmalige economische machthebbers om “erger” te voorkomen: “In 1944 waren de bedrijfsleiders beducht voor revolutionaire strekkingen. Het communisme had immers een fantastisch aanzien. Ze vreesden niet ten onrechte, onteigeneningen en nationalisaties.” (Trends, 14 oktober 1993).

Onder druk

Vandaag staan heel wat sociale verworvenheden flink onder druk. In 1970 leerde ik, als jonge linkse militant, in een vorming dat er in de crisis van de jaren dertig loonsverminderingen waren opgelegd. Zoiets zal wel nooit meer voorkomen, dacht ik toen. Vandaag wil de Carrefour-directie dat wel doen. Zijn die lonen dan zo hoog? Een kassierster van 32 jaar met 5 jaren dienst verdient 1.705 euro bruto. Probeer met wat daar netto van overschiet in deze moderne tijd maar behoorlijk te leven. De vele kassiersters met part-timecontracten moeten het met nog minder stellen. De hoofdaandeelhouder van Carrefour, Bernard Arnault, de op een na rijkste man van Europa, bezit daarentegen een fortuin van 20 miljard euro. Een kassierster zou daar… 1 miljoen jaar voor moeten werken.

Het precariaat

Werkloosheid vormt de grootste aanslag op de bestaanszekerheid van een gezin. Vorig jaar verloren 60.000 mensen in België hun job, dit jaar verwacht men nog eens 65.000 ontslagen. Geen wonder dat de zopas gepubliceerde armoedebarometer verder doorschiet naar rood. 1,5 miljoen Belgen leven nu al in armoede. Het risico op armoede is bij werklozen veel hoger. Vier jaar geleden trof het al 34 procent van deze groep. Anno 2010 moet “het proletariaat” opnieuw feller opkomen voor zijn rechten. Tegelijk komt een steeds groter deel terecht bij “het precariaat”, de mensen die te weinig hebben om rond te komen.

In de Derde Wereld is het precariaat bijna de regel. Ook voor hen die werk hebben en in de Filippijnen of Bangladesh tegen hongerlonen onze modieuze Nike-schoenen stikken. De stijging van de voedsel- en energieprijzen deed vorig jaar het aantal hongerigen in de wereld opnieuw stijgen naar bijna 1 miljard personen.

Vlaams-Waalse eenheid

In deze tijden van communautaire koorts mag ook herinnerd worden aan dat andere essentiële aspect van de 1 mei-gedachte: het internationalisme, het streven naar de eenheid van alle werkers. Nogal wat socialisten, aan beide zijden van de taalgrens, zijn vergeten hoe de eerste Vlaamse socialistische voorman, Edward Anseele, in 1894 in het parlement verkozen werd dankzij Waalse stemmen. Bij die eerste verkiezing volgens het algemeen meervoudig stemrecht, boden de Luikse socialisten de Gentenaar Anseele een plaats aan op de lijst in hun arrondissement. Zo was Anseele zekerder van zijn verkiezing dan in het toch nog altijd sterk katholieke en liberale Oost-Vlaanderen.

Verborgen agenda

Linksen zouden, zowel in het Noorden als het Zuiden van het land moeten inzien dat achter het communautaire gestook ook en vooral een sociaal-economische agenda zit. Hoewel een “verborgen” agenda lichten organisaties als VOKA er toch soms een tipje van de sluier op. Hun doel is, om door een verdere splitsing van het land, sneller en gemakkelijker af te geraken van een paar “Belgische eigenaardigheden” in ons sociaal systeem zoals de interprofessionele akkoorden, de brugpensioenregeling, de onbeperktheid in de tijd van de werkloosheidsuitkeringen, het tijdskrediet. En misschien ook wel de index.

Een andere wereld

1 mei stond decennia lang ook in het teken van de strijd voor een socialistische economie en maatschappij. Ik betreur dat het traditionele socialisme deze doelstelling heeft opgegeven.
Zeker nu de recente crisis ons opnieuw leert waartoe de ijzeren wet van de winstmaximalisatie leidt. Na de financiële crisis volgde de economische crisis en nu ook een ernstige crisis van de staten: Griekenland, Portugal en morgen misschien ook Spanje, Ierland, Californië, de VS,…

Ja zeker, een van de lessen uit de voorlopige mislukking van het socialisme in Oost-Europa, is volgens mij dat er ook ruimte dient gegeven te worden aan individueel initiatief en ondernemerschap. Maar dat alles dan wel in een kader waar de “systemische” instellingen en bedrijven – de financiële en industriële sleutelsectoren – in het bezit en onder de controle van de gemeenschap zijn.

CEO’s

Hoe kunnen sommigen blijven verdedigen dat een economie alleen maar goed kan draaien als CEO’s elk jaar bedragen verdienen die een werkende mens nog in geen 100 of 500 jaar kan verdienen? Zoals de 7 miljoen euro van Carlos Brito (AB Inbev), de 4 miljoen van Albert Frère (Groep Brussel Lambert), de 2,4 miljoen van Didier Bellens (Belgacom), de 1,3 miljoen euro van Bert De Graeve (Bekaert)? Zeker als al die bonussen afhangen van de mate waarin ze hun winst opdrijven? Want dat kan alleen door… afdankingen, delocalisaties en drukken van de koopkracht.

Bewijzen al die bekwame en gewetensvolle leraren, schooldirecteurs, arbeiders, bedienden, ploegbazen, professoren, verplegers, onderzoekers, ingenieurs kleine en middelgrote ondernemers,artsen, journalisten, ambtenaren,… die in hun sector, voor veel minder, prima werk afleveren, niet dat het ook anders kan? Net als al die mensen die Wikipedia, Linux en andere Open Source-ICT-programma’s ontwikkelen. En zo tonen dat het door middel van solidaire, collectieve inspanningen ook, én vooral veel socialer, kan dan met alleen maar de Bill Gates van deze wereld.

De zware economische en ecologische crisis die zich wereldwijd aftekent bewijst dat we een andere maatschappij nodig hebben. De voorbije 120 jaar tonen dat dit mogelijk is. Als we de originele geest van 1 mei, van strijdbaarheid en arbeiderseenheid, ontwikkelen. En als we, uiteraard, de lessen trekken uit zowel de positieve als de negatieve ervaringen die in evenveel jaren strijd voor een socialistisch alternatief werden opgedaan.

Kris Merckx is lid van de PVDA en stichter van Geneeskunde voor het Volk